İz­mit (KO­CA­ELİ) Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si­nin Ça­lış­ma­la­rı (1932-1951)

ÖZET

24 Ha­zi­ran 1932 ta­ri­hin­de açı­lan İz­mit Hal­ke­vi, Mü­ze ve Ser­gi Şu­be­si ha­riç ol­mak üze­re gö­re­ve baş­la­mış­tır. Açı­lı­şın­da pek çok ko­nu­da sı­kın­tı çe­ken İz­mit Hal­ke­vi za­man için­de bu so­run­la­rı­nı kıs­men çöz­müş­tür. İz­mit Hal­ke­vi’nin ku­ru­lu­şun­dan be­ri var olan Tem­sil Şu­be­si, ti­yat­ro­la­rı­nı sah­ne­le­ye­cek bir sa­lon­dan yok­sun ola­rak açıl­mış­tır. Oyun­la­rı­nı sah­ne­le­ye­cek sa­lon sı­kın­tı­sı­nı Ne­ca­ti­bey Oku­lu sa­lo­nu­nu kul­lan­mak­la aşan Tem­sil Şu­be­si, ye­ni bi­na­sı­nın ya­pıl­dı­ğı 1942 yı­lı­na ka­dar ol­duk­ça ba­şa­rı­lı ça­lış­ma­lar yap­mış­tır. 1942 son­ra­sı sa­vaş yıl­la­rı­nın ve çok par­ti­li ha­ya­tın et­ki­siy­le es­ki ba­şa­rı­sın­dan uzak­laş­mış­tır.

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ül­ke­de tem­sil şu­be­le­ri­nin ku­rul­ma ama­cı­na uy­gun ola­rak ça­lış­ma­la­rı­nı sür­dür­müş­tür. Yö­re­de ti­yat­ro­yu sev­dir­mek, ye­ni ye­te­nek­ler ka­zan­dır­mak, “in­kı­lâp ve sos­yal iler­le­me ham­le­le­ri­ni ge­liş­tir­mek” ama­cıy­la ilk ön­ce “Akın” oyu­nu­nu ser­gi­le­miş, son ola­rak “Ce­hen­nem” oyu­nuy­la ti­yat­ro gös­te­ri­mi­ne son ver­miş­tir. 1932 yı­lın­dan İz­mit Hal­ke­vi’nin ka­pa­tıl­dı­ğı 1951 yı­lı­na ka­dar çok çe­şit­li ti­yat­ro oyun­la­rı­nı sah­ne­le­miş, Ba­tı­lı oyun­la­ra da yer ver­miş­tir. İz­mit ve ci­va­rın­da ti­yat­ro­nun se­vil­me­sin­de ti­yat­ro re­per­tu­arı­na ye­ni oyun­la­rın ek­len­me­sin­de Tem­sil Şu­be­si et­ki­li ol­muş­tur.

Anah­tar Ke­li­me­ler:

İz­mit, İz­mit Hal­ke­vi, Tem­sil Şu­be­si, Hal­kev­le­ri, Ti­yat­ro Oyun­la­rı.

İZ­MIT (KO­CA­ELİ) PE­OP­LE HO­USE STU­DI­ES OF THE­AT­RE BRANCH  (1932-1951)

ABST­RACT

The­at­re Branch ope­ned on Ju­ne 24, 1932 Iz­mit, star­ted his ca­re­er with the ex­cep­ti­on of the Mu­se­um and Ex­hi­bi­ti­on De­part­ment. The­at­re Branch at the ope­ning of Iz­mit on many is­su­es over ti­me, suf­fe­ring partly sol­ved the­se prob­lems. Exis­ting sin­ce the fo­un­da­ti­on of Iz­mit Pe­op­le Ho­use The­at­re Branch, ope­ned in the­aters will sta­ge de­vo­id of a li­ving ro­om. Hall will sta­ge ga­mes in ex­cess of dist­ress using the rep­re­sen­ta­ti­on Ne­ca­ti­bey Hall Scho­ol Di­vi­si­on, the new bu­il­ding on the highly suc­cess­ful and wor­ked un­til 1942. War ye­ars af­ter 1942 and the ef­fect of mul­ti-party li­fe, mo­ved away from the old suc­cess.

Iz­mit Branch of Pe­op­le’s Rep­re­sen­ta­ti­ve in the co­untry con­ti­nu­ed to work for the pur­po­se of es­tab­lis­hing branc­hes rep­re­sen­ted. Lo­ve of the the­ater in the re­gi­on, bring new ca­pa­bi­li­ti­es, “the mo­ves of re­vo­lu­ti­on and so­ci­al prog­ress in de­ve­lo­ping” first or­der “Akın” ga­me ex­hi­bi­ted, most re­cently “Ce­hen­nem” ca­me to a play of the­at­ri­cal rep­re­sen­ta­ti­on. Clo­sed from 1932 un­til 1951 Iz­mit a wi­de va­ri­ety of the­ater ga­mes, has gi­ven pla­ce in the Wes­tern plays. Iz­mit and aro­und li­ke the the­ater, the the­ater’s re­per­to­ire rep­re­sent a new branch has be­en ef­fec­ti­ve in ad­ding plays.

Key Words:

Iz­mit, Iz­mit Pe­op­le Ho­use, The­at­re Branch, Pe­op­le Ho­uses, The­at­re Plays.

Gi­riş

Hal­kev­le­ri, ilk de­fa 19 Şu­bat 1932 ta­ri­hin­de Af­yon, An­ka­ra, Ay­dın, Bo­lu, Bur­sa, Ça­nak­ka­le, De­niz­li, Di­yar­ba­kır, Emi­nö­nü (İs­tan­bul), Es­ki­şe­hir, İz­mir, Kon­ya, Ma­lat­ya ve Sam­sun ol­mak üze­re on dört yer­de bir­den açıl­mış­tır. Hal­kev­le­ri­nin ku­ru­luş amaç­la­rın­dan en baş­ta ge­le­ni; Cum­hu­ri­yet Halk Par­ti­si’nin (CHP) “yurt için­de in­kı­lâp ve sos­yal iler­le­me ham­le­le­ri­ni ve ha­re­ket­le­ri­ni da­imi su­ret­te ayak­ta tut­mak ve ge­liş­tir­mek”tir1. Hal­kev­le­ri ye­tiş­kin­le­re yö­ne­lik bir eği­tim yap­mak­ta­dır. Hal­kev­le­ri­ne 18 ya­şın­dan bü­yük­ler üye ola­bil­mek­le bir­lik­te Hal­kev­le­ri­nin ça­lış­ma­la­rı üye ol­sun ol­ma­sın her­ke­se açık­tır. Ça­lış­ma­lar­dan 18 ya­şın al­tın­da­ki genç­ler de bel­li şart­lar­da ya­rar­la­na­bil­mek­te­dir.

Ye­tiş­kin eği­ti­mi dü­şün­ce­si­nin ge­liş­miş bir uy­gu­la­ma­sı ola­rak or­ta­ya çı­kan Hal­kev­le­rin­den ön­ce, bu alan­da Mil­let Mek­tep­le­ri ve Türk Ocak­la­rı da hiz­met et­miş­tir. Cum­hu­ri­ye­tin ilk yıl­la­rın­da ge­rek Mus­ta­fa Ke­mal Ata­türk’ün ve ge­rek­se de di­ğer dev­let adam­la­rı­nın zi­hin­le­rin­de ye­tiş­kin­le­rin eği­ti­mi ko­nu­su yer al­mış ve ge­liş­miş­tir. Ata­türk’ün bu ko­nu­da ilk dü­şün­ce­si, 1 Mart 1923 ta­ri­hin­de TBMM’nin dör­dün­cü top­lan­tı yı­lı­nın açı­lı­şın­sa yap­tı­ğı ko­nuş­ma­sın­da gö­rül­mek­te­dir. Mus­ta­fa Ke­mal Ata­türk’ün, “Bu mer­kez­ler­de il­mî mü­sa­me­re­ler ve kon­fe­rans­lar ter­tip et­mek ve hal­kın oku­yup yaz­ma­yan kıs­mı­nı en ko­lay ve­sa­it­le oku­ta­rak on­la­ra bi­rin­ci de­re­ce­de la­zım olan ma­lu­ma­tı ve­re­cek ge­ce ders­le­ri aç­mak, mat­bu­atı ma­hal­li­ye­de bil­has­sa ter­bi­yei umu­mi­ye ve halk bil­gi­le­ri­ne ait neş­ri­yat­la meş­gul ol­mak he­ye­ti mu­al­li­mi­nin mun­ta­za­man ifa ede­ce­ği ve­za­if­ten ola­cak­tır. Mek­tep­le­rin ta­ti­lin­de yir­mi beş, otuz mer­kez­de bü­tün köy imam­la­rı­nı cem ede­rek ken­di­le­ri­ne üç ay­lık bir tat­bi­kat der­si ver­me­ği Ma­arif Ve­ka­le­ti bu se­ne­ki te­şeb­bü­sa­tı me­ya­nı­na it­hal ey­le­miş­tir” söz­le­riy­le ifa­de edi­len halk der­sa­ne­le­ri bu fik­rin ilk ürü­nü­dür2.

A- Hal­kev­le­ri­nin Ku­ru­lu­şu ve İz­mit Hal­ke­vi

1- Hal­kev­le­ri­nin Ku­ru­lu­şu

Hal­kev­le­ri­nin ku­ru­lu­şun­da­ki ilk aşa­ma­yı Mil­let Mek­tep­le­ri ve Türk Ocak­la­rı oluş­tur­mak­ta­dır. Harf in­kı­lâ­bın­dan he­men son­ra 1928 yı­lın­da ku­ru­lan Mil­let Mek­tep­le­ri, Türk eği­tim ta­ri­hin­de oku­ma yaz­ma öğ­re­tim ve va­tan­daş­lık bil­gi­le­ri ka­zan­dı­ran en kap­sam­lı yay­gın eği­tim ku­rum­la­rın­dan bi­ri­dir. 1928-1935 yıl­la­rın­da ara­lık­sız ça­lı­şan mek­tep­ler­de, 60373 der­sa­ne­de 51816 öğ­ret­men ta­ra­fın­dan 2486845 ki­şi­ye oku­ma yaz­ma ve ilk bil­gi­ler ve­ril­miş­tir. Bu mek­tep­ler sa­ye­sin­de 1927 yı­lın­da %10,6 olan okur­ya­zar ora­nı 1935 yı­lın­da %19,2’ye çık­mış­tır3.

25 Mart 1912 ta­ri­hin­de ku­ru­lan Türk Oca­ğı, ay­nı yı­lın son­ba­ha­rın­da bir sar­sın­tı ge­çir­miş, Ham­dul­lah Sup­hi’nin (Tan­rı­över) baş­kan­lı­ğa ge­ti­ril­me­siy­le bu sar­sın­tı gi­de­ril­miş, mad­di so­run aşıl­dı­ğı gi­bi, bu dö­nem­de Türk­çü­lük fik­ri genç­ler ve ay­dın­lar ara­sın­da ya­yıl­mış­tır4. Ku­ru­luş ama­cın­da Türk­çü­lük fik­ri ya­tan Türk Ocak­la­rı­nın ni­zam­na­me­si­nin 2. mad­de­si, “Ce­mi­ye­tin mak­sa­dı ak­vam-ı İs­la­mi­ye­nin te­mel di­re­ği olan Türk­le­rin mil­li ter­bi­ye ve il­mî, iç­ti­maî, ik­ti­sa­dî se­vi­ye­le­ri­nin te­rak­ki ve iti­la­sıy­la Türk ırk ve di­li­nin ke­ma­li­ne ça­lış­mak­tır” şek­lin­de­dir5.

Türk Ocak­la­rı, Cum­hu­ri­ye­tin ilk yıl­la­rın­da ye­ni re­form­la­rın top­lu­ma be­nim­se­til­me­si­nin en önem­li or­gan­la­rın­dan bi­ri­dir6. Türk Ocak­la­rı­nın 1927 yı­lın­da top­la­nan 4. Ku­rul­ta­yın­da Cum­hu­ri­yet Halk Fır­ka­sı (CHF) ile bir­lik­te ha­re­ket ede­ce­ği ka­ra­rı alın­mış7, bu ta­rih­ten iti­ba­ren dev­let des­te­ği ve de­ne­ti­mi ar­ta­rak de­vam et­miş­tir. 1928 yı­lın­da ya­pı­lan Harf İn­kı­lâ­bı­nın ya­yıl­ma­sın­da önem­li gö­rev­ler yük­le­nen Türk Ocak­la­rı­nın An­ka­ra’da­ki Ge­nel Mer­kez bi­na­sı TBMM’nin açı­lı­şı­nın onun­cu yıl­dö­nü­mün­de 23 Ni­san 1930 ta­ri­hin­de Mec­lis Baş­ka­nı Ka­zım Özalp, ba­kan­la­rın ve mil­let­ve­kil­le­ri­nin ka­tıl­dı­ğı bir tö­ren­le açıl­mış­tır. Bu tö­ren son­ra­sı top­la­nan Türk Ocak­la­rı­nın 6. Ku­rul­ta­yı Türk Ocak­la­rı Ya­sa­sı’nı ka­bul et­miş, bu ya­sa­nın 3. mad­de­sin­de yer alan hü­küm­le oca­ğın, dev­let si­ya­se­tin­de CHP ile be­ra­ber ol­du­ğu açık­ça ifa­de edil­miş­tir.

Mus­ta­fa Ke­mal Ata­türk’ün, “Türk Ocak­la­rı­nın ay­nı esas­la­rı si­ya­si ve tat­bi­ki sa­ha­da ta­hak­kuk et­ti­ren Fır­kam­la bü­tün ma­na­sı ile yek vü­cud ola­rak ça­lış­ma­la­rı­nı mü­na­sip gör­düm”8 şek­lin­de ba­sın­da yer alan ya­zı­la­rın da et­ki­siy­le Türk Ocak­la­rı, kong­re ta­ri­hi­ni CHP kong­re­si ön­ce­si­ne çek­miş­tir. Ocak, CHP’nin Ma­yıs ayın­da ya­pa­ca­ğı kong­re­den ön­ce 10 Ni­san 1931 ta­ri­hin­de An­ka­ra’da ola­ğa­nüs­tü bir kong­rey­le bü­tün hak ve borç­la­rıy­la bir­lik­te CHP’ye ka­tıl­ma ka­ra­rı al­mış­tır. 10-18 Ma­yıs 1931 ta­rih­le­ri ara­sın­da top­la­nan CHP 3. Bü­yük Kong­re­si, Türk Ocak­la­rı kong­re­sin­de alı­nan ka­ra­rı ay­nen ka­bul et­miş, böy­le­ce 257 şu­be­si bu­lu­nan Türk Ocak­la­rı bü­tün mal ve borç­la­rıy­la bir­lik­te CHP’ye ka­tıl­mış­tır9.

Hal­kev­le­ri, bu ka­rar­dan yak­la­şık on ay son­ra, “19 yıl mil­li kül­tür sa­ha­sın­da ça­lış­mış olan ocak­la­rın tec­rü­be­le­ri”nden de ya­rar­la­nı­la­rak10 19 Şu­bat 1932 ta­ri­hin­de ku­rul­muş­tur. Hal­kev­le­ri, Cum­hu­ri­ye­tin, Cum­hu­ri­yet ide­olo­ji­si­nin ve özel­lik­le 1930’lu yıl­lar­da­ki eko­no­mik ve top­lum­sal ko­şul­la­rın bir ürü­nü­dür11. 1929 Dün­ya eko­no­mik bu­na­lı­mı Tür­ki­ye’de de et­ki­li ol­muş, 1930’da­ki Ser­best Fır­ka de­ne­yi­mi hal­kın hu­zur­suz­lu­ğu­nu açı­ğa çı­kar­mış, Ata­türk çık­tı­ğı ge­niş kap­sam­lı yurt ge­zi­sin­de du­ru­mu ye­rin­de de­ğer­len­dir­me­ye ça­lış­mış­tır. Ye­ni bir eko­no­mik po­li­ti­ka­nın be­lir­len­me­sin­de, dev­let­çi­li­ğin ya­şa­ma ge­çi­ril­me­sin­de bu bu­na­lım ve de­ne­yim be­lir­le­yi­ci ol­muş­tur de­ni­le­bi­lir12.

Hal­kev­le­ri­nin ku­ru­lu­şun­da be­lir­le­yi­ci olan et­ken­ler­den bi­ri de CHP’nin kim­lik ara­yı­şıy­la ya­kın­dan il­gi­li­dir. CHP’nin 3. Bü­yük Kong­re­sin­de bu si­ya­sal ya­pı­nın ana ni­te­lik­le­ri, da­yan­dı­ğı te­mel il­ke­ler be­lir­le­nir ve al­tı il­ke tü­zü­ğe alı­nır­ken, bun­lar ara­sın­da halk­çı­lı­ğın ro­lü üze­rin­de önem­le du­rul­muş­tur13. Bu kong­re­de ön­ce­lik­le par­ti prog­ra­mın­da halk­çı­lık il­ke­si amaç­la­rı vur­gu­lan­mış, da­ha son­ra da bu­nu hal­ka ulaş­tı­ra­cak, hal­kev­le­ri gi­bi ku­rum­lar uy­gu­la­ma­ya ko­nul­muş­tur14.

Türk Mil­le­ti­ni me­de­ni­yet saf­la­rın­da la­yık ol­du­ğu ye­re çı­kar­mak için var gü­cüy­le ça­lı­şıl­dı­ğı hal­de, bu ye­ter­li de­ğil­dir. Çağ­daş uy­gar­lık se­vi­ye­si­ne bir an ön­ce ulaş­mak için mil­li kül­tür teş­ki­lat­la­rı­na ih­ti­yaç var­dır. Bu kül­tür teş­ki­lat­la­rı Av­ru­pa’da oku­ma ora­nı yüz­de yüz ya da yüz­de dok­san beş olan ül­ke­ler­de da­hi var­dır15. Böy­le­ce, “Türk’ün me­de­ni­yet sa­ha­sın­da do­ğal ye­te­nek ve bil­gi­siy­le uy­gun şe­ref­li ye­ri­ni tek­rar al­ma­sı­nı sağ­la­ya­cak, Me­ne­men ola­yı gi­bi olay­la­rın bir da­ha ya­şan­ma­ma­sı için, Cum­hu­ri­yet ve in­kı­lâp esas­la­rı­nı bü­tün ruh­la­ra ve fi­kir­le­re ha­kim kı­la­cak” hal­kev­le­ri­nin ku­rul­ma­sı­na ka­rar ve­ril­miş­tir16.

Hal­kev­le­ri­nin ku­ru­luş amaç­la­rın­dan en baş­ta ge­le­ni mil­li kül­tü­rün ge­li­şi­mi ve in­kı­lâ­bın kök­leş­ti­ril­me­si­dir17. İs­met İnö­nü’nün de be­lirt­ti­ği gi­bi hal­kev­le­ri, “Ye­ni Tür­ki­ye ha­ya­tı­nın baş­lı ba­şı­na bir un­su­ru, baş­lı ba­şı­na bir rem­zi­dir. Hal­kev­le­ri Türk va­ta­nın­da, Türk Cum­hu­ri­ye­tin­de, ah­lak, ilim ve an­la­yış mef­hum­la­rı­nın tat­bik edil­di­ği, izah olun­du­ğu, ge­niş­le­til­di­ği ve kök­leş­ti­ri­lip yer­leş­ti­ril­di­ği” yer­ler­dir18. Hal­kev­le­ri­nin ku­rul­ma amaç­la­rın­dan bi­ri de Türk mil­le­ti­nin sos­yal, kül­tü­rel ve ah­la­ki sa­ha­lar­da bir bir­lik oluş­tur­ma­sı­dır19. Ay­rı­ca en mü­him ve esas­lı amaç­la­rın­dan bi­ri ise halk ter­bi­ye­si­dir20. Hal­kev­le­ri va­tan­daş­la­rın “kül­fet­siz” top­la­na­ca­ğı yer ol­du­ğu gi­bi, ay­nı za­man­da ül­ke ve mil­let iş­le­ri­ni dü­şün­dük­le­ri gi­bi zah­met­siz­ce ko­nu­şa­bi­le­cek­le­ri bir yer­dir. Bu­nun ya­nı sı­ra hal­kev­le­ri, “CHF’nin ken­di pren­sip­le­ri ve bu pren­sip­le­rin mem­le­ket­te na­sıl tat­bik edil­di­ği­ni her gün hal­kı­mı­za söy­le­mek için de baş­lı ba­şı­na bir mer­kez”dir21.

Hal­ke­vi­ni ku­ran­la­ra gö­re bu teş­ki­la­tın ba­şa­rı­lı ol­ma­sı ke­sin­dir. Zi­ra ku­ru­lu­şun­da Ata­türk’ün, CHP’nin ve İnö­nü’nün bü­yük kat­kı­sı var­dır. Hal­ke­vi ta­li­mat­na­me­si bir sa­lon­da dü­şü­nü­lüp zor­la tat­bik edil­me­miş, mil­li bir ih­ti­ya­cın kar­şı­lan­ma­sı şek­lin­de ya­pıl­mış­tır22. Hal­kev­le­rin­den uzak kal­mak, İs­tik­lal sa­va­şın­da bu­lun­ma­mak gi­bi­dir23.

Hal­kev­le­ri, hal­kın ve genç­li­ğin kül­tü­rel ve be­de­nî ge­liş­me­si ama­cıy­la24 ku­rul­duk­la­rı için bi­na ver­gi­sin­den mu­af tu­tul­muş­lar­dır25. Hal­kev­le­ri bü­tün mil­le­tin ma­lı sa­yıl­mış, hal­kev­le­ri­nin ba­şa­rı­lı ol­ma­sı, baş­ta bü­tün dev­let me­mur­la­rı­nın ve ay­dın­la­rı­nın ça­lış­ma­sı­na bağ­lan­mış­tır. Hal­kev­le­ri­nin ba­şa­rı­sız­lı­ğın­da da so­rum­lu­luk bu gru­ba ait ola­cak­tır26. Hal­kev­le­ri­nin ba­şa­rı­lı ol­ma­sı için CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği öğ­ret­men ve öğ­ren­ci­le­rin il­gi ve ala­ka­la­rı­nın sağ­lan­ma­sı ve öğ­ret­men­le­rin bu­ra­lar­da gö­rev al­ma­sı için hü­kü­met­ten yar­dım is­te­miş27, hü­kü­met 19 Tem­muz 1932 ta­ri­hin­de bu doğ­rul­tu­da bir ka­rar al­mış­tır28. Hü­kü­me­tin bu ka­ra­rı öğ­ren­ci ve öğ­ret­men­ler üze­rin­de et­ki­li ol­muş, hal­kev­le­ri her ta­raf­ta genç­li­ğin ve çev­re­nin ay­dın ve re­ji­me yar­dım­cı un­sur­la­rı­nı bün­ye­sin­de top­la­ma­ya baş­la­mış­tır29.

Hal­kev­le­ri her va­tan­da­şın ye­te­nek ve ar­zu­la­rı­na gö­re ter­cih ede­bi­le­ce­ği bir ça­lış­ma ala­nı bu­la­bil­me­si ama­cıy­la do­kuz şu­be­ye ay­rıl­mış­tır. Bun­lar: 1-Dil, Ede­bi­yat, Ta­rih, 2-Gü­zel Sa­nat­lar, 3-Tem­sil, 4-Spor, 5-İç­ti­mai Yar­dım, 6-Halk Der­sa­ne­le­ri ve Kurs­lar, 7-Kü­tüp­ha­ne ve Neş­ri­yat, 8-Köy­cü­ler, 9-Mü­ze ve Ser­gi şu­be­le­ri­dir30.

2- İz­mit Hal­ke­vi

İz­mit Hal­ke­vi, Mü­ze ve Ser­gi Şu­be­si ha­riç ol­mak üze­re di­ğer se­kiz şu­be­si ile bir­lik­te 24 Ha­zi­ran 1932 ta­ri­hin­de açıl­mış­tır. İz­mit Hal­ke­vi ken­di­si­ne ait bir bi­na­sı ol­ma­dı­ğı için baş­lan­gıç­ta CHP bi­na­sı­na yer­leş­miş­tir. An­cak bu bi­na­da sa­de­ce is­men var­dır. CHP bi­na­sın­da Hal­ke­vi­ne ait bir lev­ha bu­lun­ma­dı­ğı gi­bi ken­di­ne ay­rıl­mış yer da­hi yok­tur31. CHP bi­na­sı­nın ye­ter­siz­li­ği ne­de­niy­le Tem­sil Şu­be­si ça­lış­ma­la­rı­nı ken­di­si­ne ge­çi­ci ola­rak tah­sis edi­len Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nda sür­dür­müş­tür.

İz­mit Hal­ke­vi az bir pa­ray­la ça­lış­mak zo­run­da kal­mış32, bi­na du­ru­mu ba­kı­mın­dan da el­ve­riş­siz bir ko­num­da ol­ma­sı­na rağ­men ilk yıl üye sa­yı­sı 42’si ka­dın ol­mak üze­re 434’e ulaş­mış­tır33. Tem­sil Şu­be­si­nin üye sa­yı­sı ise 5’i ka­dın top­lam 35 ki­şi­dir. CHP ta­ra­fın­dan Hal­kev­le­ri yer yer ge­nel tef­ti­şe ta­bi tu­tul­muş­tur. 1933 yı­lın­da ya­pı­lan ilk tef­tiş­te İz­mit Hal­ke­vi için en önem­li eleş­ti­ri bi­na­sı­nın ol­ma­ma­sı­dır. Ay­rı­ca CHP bi­na­sın­da­ki var­lı­ğı­nın sa­de­ce “laf­zi” ol­du­ğu, bi­na için­de ve dı­şın­da hal­ke­vi­ne da­ir hiç bir be­lir­ti­nin ol­ma­dı­ğı ifa­de edil­miş­tir. İz­mit’te acil ola­rak bir hal­ke­vi bi­na­sı­nın ya­pıl­ma­sı­nın ge­rek­li ol­du­ğu be­lir­til­miş­tir34. Bü­tün bu eleş­ti­ri­le­re rağ­men İz­mit Hal­ke­vi bir kü­tüp­ha­ne oluş­tur­muş, bu­ra­da­ki ki­tap sa­yı­sı 1496 cil­de ulaş­mış­tır35.

İz­mit’te bir hal­ke­vi bi­na­sı ya­pıl­ma­sı fik­ri cid­di an­lam­da ilk de­fa 11 Şu­bat 1935 ta­ri­hin­de top­la­nan CHP İl Kong­re­sin­de ele alın­mış36, Ni­san ayın­da top­la­nan İl Ge­nel Mec­li­sin­de de bi­na ya­pı­mı büt­çe ko­mis­yo­nu­na ha­va­le edil­miş­tir37. İz­mit sa­hi­lin­de ya­pı­la­cak Hal­ke­vi bi­na­sı­nın te­me­li 10 Ağus­tos 1938 ta­ri­hin­de mül­ki er­ka­nın ka­tı­lı­mıy­la atıl­mış, bi­na­nın 22 Şu­bat 1942 ta­ri­hin­de res­mi açı­lı­şı ya­pıl­mış­tır.   Hal­ke­vi bi­na­sı­nın açı­la­ca­ğı gün­ler ön­ce­sin­den ye­rel ba­sın ara­cı­lı­ğıy­la hal­ka du­yu­rul­muş, açı­lış prog­ra­mı ve ye­ni hal­ke­vi bi­na­sı­nın özel­lik­le­ri bil­di­ril­miş­tir38. Ye­ni ya­pı­lan hal­ke­vi bi­na­sı­nın ya­nın­da­ki ar­sa da CHP adı­na tes­cil edil­mek su­re­tiy­le hal­ke­vi­nin ara­zi­si bü­yü­tül­müş­tür39.

Hal­ke­vi bi­na­la­rı ik­ti­da­rın dam­ga­sı­nı Cum­hu­ri­yet mey­dan­la­rı ile kent mer­ke­zi­ne vu­ran ya­pı­lar­dır. Hü­kü­met ko­na­ğı ile Hal­ke­vi bi­na­la­rı yü­rüt­me­nin gü­cü­nü tem­sil eder. Pro­to­kol­de va­li­den son­ra Hal­ke­vi Baş­ka­nı gel­di­ği gi­bi şe­hir­de de vi­la­yet ko­na­ğın­dan son­ra en önem­li ya­pı ola­rak Hal­ke­vi bi­na­sı gel­mek­te­dir. Hal­ke­vi bi­na­la­rın­dan Cum­hu­ri­ye­ti tem­sil et­me­le­ri bek­len­miş, do­la­yı­sıy­la hal­ke­vi bi­na­la­rı et­ra­fın­da ye­ni bir yer­le­şim pla­nı oluş­tu­rul­muş­tur.

24 Ha­zi­ran 1932 ta­ri­hin­de açı­lan İz­mit Hal­ke­vi ilk tef­tiş ra­po­run­da bi­na­sı­nın ol­ma­ma­sı ile eleş­ti­ri­lir­ken iler­le­yen yıl­lar­da ba­şa­rı­lı ça­lış­ma­la­rı ile gün­de­me gel­mek­te­dir. 1944 yı­lı ra­po­ru­na ba­kıl­dı­ğın­da İz­mit hal­ke­vi iyi ça­lış­ma­lar yap­mış, vi­la­yet için­de yer alan di­ğer hal­kev­le­ri ça­lış­ma­la­rı da de­ğer­len­di­ril­miş­tir40.

Hal­kev­le­ri­ni ka­pa­tan ka­nun ola­rak bi­li­nen 5830 sa­yı­lı ka­nun 11 Ağus­tos 1951 ta­ri­hin­de Res­mi Ga­ze­te’de ya­yın­la­na­rak yü­rür­lü­ğe gir­miş­tir. 1951 Mil­let­ve­ki­li ara se­çim­le­ri­nin ya­pı­la­ca­ğı Ey­lül ayın­dan yak­la­şık bir ay ön­ce çı­kan, Hal­kev­le­ri ile Hal­ko­da­la­rı­nın bi­na ve eş­ya­la­rı­nın es­ki sa­hip­le­ri­ne ve dev­le­te ia­de­si­ni ön­gö­ren ka­nun, bu mal­la­rın ia­de­si için CHP’ye bir ay­lık bir sü­re ver­miş­tir. Ya­sa­nın yü­rür­lü­ğe gir­me­siy­le bir­lik­te Hal­ke­vi bi­na­la­rı bo­şal­tıl­ma­ya baş­lan­mış­tır. İz­mit Hal­ke­vi bi­na­sı da CHP ta­ra­fın­dan ka­nu­nun yü­rür­lü­ğe gir­me­si­ni ta­ki­ben bo­şal­tıl­ma­ya baş­lan­mış, 19 Ey­lül 1951 ta­ri­hin­de bi­na­ya Özel İda­re ve Ta­pu iş­le­ri ta­şın­mış­tır41. Da­ha son­ra hal­ke­vi bi­na­sı­na Def­ter­dar­lık ta­şın­mış­tır42.

B- İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si­nin Ça­lış­ma­la­rı

1- Hal­kev­le­ri Tem­sil Şu­be­le­ri­nin Gö­rev­le­ri

1935 Öğ­re­ne­ğin­de “Gös­te­rit” adı­nı alan 1940 Yö­net­me­li­ğin­de ye­ni­den ilk yö­net­me­lik­te­ki adı­nı kul­la­nan Tem­sil Şu­be­si, hal­kev­le­ri şu­be­le­ri­nin en önem­li­le­rin­den bi­ri­dir. Hal­kev­le­ri­nin en bü­yük ama­cı halk eği­ti­mi ol­du­ğu­na gö­re Tem­sil Şu­be­si­ne bu ama­ca gö­tü­ren en önem­li şu­be gö­züy­le ba­kıl­mak­ta­dır. Tem­sil Şu­be­si­nin 1940 Yö­net­me­li­ği­ne gö­re gö­rev­le­ri; hal­kev­le­rin­de bir ha­yat ve ha­re­ket uyan­dır­mak, yö­re­nin ti­yat­ro ge­rek­si­ni­mi­ni kar­şı­la­mak, genç­le­ri gü­zel ve ser­best ko­nuş­ma­ya alış­tır­mak, genç­le­rin fi­kir, dil, sa­nat ala­nın­da eği­til­me­si­ne kat­kı­da bu­lun­mak, ti­yat­ro oyun­cu­su ola­bi­le­cek­le­rin or­ta­ya çı­ka­rıl­ma­sı­nı sağ­la­mak, iyi ko­nuş­ma­cı­lar ye­tiş­tir­mek, yurt ve top­lum için ya­rar­lı tel­kin­ler­de bu­lun­mak­tır43. Ay­rı­ca, ti­yat­ro sev­gi­si­ni ve ti­yat­ro zev­ki­ni kök­leş­tir­me­ye ça­lı­şır, ye­te­nek­li genç­le­ri bir ara­ya top­la­ya­rak gös­te­ri­ler ha­zır­lar. Kuk­la ve Ka­ra­göz gi­bi halk sa­nat­la­rın­dan, eği­ti­ci si­ne­ma­dan da ya­rar­la­na­rak hal­ka eği­ti­ci ve eğ­len­di­ri­ci film­ler gös­ter­mek de bu şu­be­nin ça­lış­ma­la­rı ara­sın­da­dır. Ti­yat­ro ve si­ne­ma ça­lış­ma­la­rın­da ke­sin­lik­le ti­ca­ri amaç gü­dül­me­ye­cek, film­ler pa­ra­sız ola­rak gös­te­ri­le­cek­tir. An­cak, film­le­re kü­çük bir kon­ser, ti­yat­ro ve­ya yer­li tür­kü ek­le­ne­rek gös­te­ri şek­li ve­ril­di­ği tak­dir­de bu­nun da sos­yal amaç­lı ol­mak şar­tıy­la pa­ra alı­na­bi­le­ce­ği, fa­kat bu şe­kil­de­ki pa­ra­lı gös­te­ri­le­rin sa­yı­sı­nın yıl­da 12’yi ge­çe­me­ye­ce­ği de hük­me bağ­lan­mış­tır.

Bu şu­be­ler baş­lan­gıç­ta pek çok yer­de ka­dın üye­le­rin ol­ma­ma­sın­dan do­la­yı fa­ali­ye­te ge­çe­me­miş­ler­dir. An­cak, da­ha son­ra­ki dö­nem­ler­de Mil­li Eği­tim Ba­kan­lı­ğı’nın ge­nel­ge­si üze­ri­ne ka­dın öğ­ret­men­le­rin gös­ter­dik­le­ri il­gi sa­ye­sin­de can­lan­ma­ya baş­la­mış­tır. Hal­kev­le­ri ilk ku­rul­duk­la­rı dö­nem­de gös­te­ri­ler için bir­ço­ğu­nun sa­lo­nu ol­ma­dı­ğın­dan okul sa­lon­la­rı ya da si­ne­ma sa­lon­la­rı­nı kul­lan­mak zo­run­da kal­mış­lar­dır. Ko­ca­eli Hal­ke­vi yap­tı­ğı gös­te­ri­ler­de Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nun sa­lo­nu­nu kul­la­nır­ken, Bi­le­cik Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ka­dın üye­si ol­ma­dı­ğın­dan ka­dın rol­le­ri­ni Mil­li Eği­tim Ba­kan­lı­ğı izin ver­me­me­si­ne rağ­men or­ta­oku­lun kız öğ­ren­ci­le­ri­ne yap­tır­mış­tır44. Ti­yat­ro oyun­la­rın­da ka­dın rol­le­rin­de kı­lık de­ğiş­tir­mek su­re­tiy­le er­kek­le­rin rol al­ma­sı üze­ri­ne hal­kev­le­ri yö­net­me­li­ği­ne “pi­yes­ler­de ka­dın rol­le­ri hiç­bir ba­ha­ne ile er­kek­le­re ve­ri­le­mez” şek­lin­de bir hü­küm ek­len­miş­tir45.

Hal­kev­le­rin­de oy­na­nan ti­yat­ro­lar, CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’nce ka­bul edi­lip bas­tı­rı­lan ve­ya tav­si­ye edi­len ti­yat­ro­lar­dır. Özel bir ko­mis­yon ta­ra­fın­dan in­ce­len­dik­ten son­ra hal­kev­le­ri­ne gön­de­ri­len bu ti­yat­ro eser­le­riy­le hal­kev­le­ri re­per­tu­arı oluş­tu­rul­mak­ta­dır. CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği hal­kev­le­ri­ne gön­der­di­ği ge­nel­ge­ler­le han­gi oyun­la­rın re­per­tu­ara da­hil ol­du­ğu­nu be­lirt­mek­te, hal­kev­le­rin­de oy­na­na­cak oyun­la­rın Ge­nel Sek­re­ter­li­ğin ona­yın­dan geç­me­si ge­rek­ti­ği­ni de ha­tır­lat­mak­ta­dır46. Hal­kev­le­rin­de Tem­sil şu­be­le­ri re­per­tu­arı­na da­hil ol­ma­mış oyun­la­rın oy­nan­ma­ma­sı­na, hal­kın il­gi­si­ni çek­me­ye­cek eser­le­rin sah­ne­len­me­me­si­ne her za­man dik­kat edil­miş­tir47.

Hal­kev­le­ri ve Hal­ko­da­la­rı ti­yat­ro ça­lış­ma­la­rı­nın tü­mün­de “Ke­ma­lizm” ve “al­tı ok” pren­sip­le­ri­ne bağ­lı ka­lın­mış­tır. Yaz­dı­rı­lan ya da re­per­tu­ara alı­nan oyun­la­rın bü­yük bir bö­lü­mün­de bu il­ke­ler, doğ­ru­dan ya da do­lay­lı ola­rak eği­tim ve öğ­re­tim amaç­lı kul­la­nıl­mış­tır. Hal­kev­le­ri ti­yat­ro kol­la­rı yö­net­me­li­ğin­de re­per­tu­arı il­gi­len­di­ren iki be­lir­gin gö­rüş yer al­mak­ta­dır. Bi­rin­ci­si, köy­lü­nün, ka­sa­ba­lı­nın, şe­hir­li­nin ti­yat­ro ge­rek­si­ni­mi­ni kar­şı­la­mak, ikin­ci­si ise, ül­ke ve top­lum için ya­rar­lı öğ­re­ti­ler­de bu­lun­mak. Hal­kev­le­rin­de oy­na­nan oyun­la­rın önem­li bir bö­lü­mü mil­li bi­lin­ci, Türk­lük bi­lin­ci­ni yay­gın­laş­tır­mak için ya­zıl­mış oyun­lar­dır. Bu oyun­lar­da Türk­le­rin Or­ta As­ya’dan Ana­do­lu’ya gi­riş­le­ri­ne ka­dar olan bö­lüm­ler, bu dö­nem­ler­de­ki Türk­le­rin ya­şa­yı­şı, sa­vaş­la­rı, uy­gar­lık­la­rı bü­yük bir coş­kuy­la an­la­tıl­mak­ta,      Hal­kev­le­rin­de oy­na­nan oyun­lar­da Türk ta­rih te­zi ve mil­li mü­ca­de­le ko­nu­la­rı­nı ele alan oyun­lar ser­gi­le­nir­ken Os­man­lı dö­ne­mi ya iş­len­me­mek­te ya da Tür­ki­ye Dev­le­ti’nin kar­şı­tı ola­rak ele alın­mak­ta­dır48. Bu­na gö­re Hal­kev­le­rin­de oy­na­na­cak oyun­la­rın içe­ri­ği şöy­le ol­ma­lı­dır: 1- Ye­ni Türk top­lu­mu­nun çağ­daş ya­şa­mı­nı bü­tün­le­me­li, 2-Mil­li duy­gu­la­rı do­yur­ma­lı, 3- Dev­rim il­ke­le­ri ışı­ğın­da mil­li so­run­la­rı iş­le­me­li, 4- Dev­ri­min dün­ya gö­rü­şü­ne uy­gun halk ya­şa­mı, de­ği­şim­ler, iler­le­me­ler ko­nu edil­me­li, 5-Her sı­nı­fa ses­le­ne­bi­len, ye­tiş­ti­ri­ci tür­den ol­ma­lı49.

Hal­kev­le­rin­de ilk za­man­lar hep ay­nı ko­nu­la­rı iş­le­yen oyun­la­rın oy­nan­ma­sı bir te­sa­düf ol­ma­yıp, hal­kı ye­ni re­ji­me alış­tır­mak ama­cı­nı gö­ze­ten bir uy­gu­la­ma­dır. Hal­kın ru­hu­na sin­di­ril­mek is­te­nen dev­rim fik­ri bu gös­te­ri­len oyun­lar sa­ye­sin­de uy­gu­la­ma­ya ko­nul­muş­tur. “Akın”, “Ço­ban”, “Öz­yurt”, “Me­te” ve “Atil­la” gi­bi oyun­lar­la Türk Mil­le­ti­nin ta­rih için­de­ki bü­yük kah­ra­man ro­lü yan­sı­tıl­mış­tır. “Ma­vi Yıl­dı­rım”, “Be­yaz Kah­ra­man”, “Beş De­vir”, “Er­ge­ne­kon”, “Kı­zıl Çağ­la­yan­lar” gi­bi oyun­lar­la da mil­li mü­ca­de­le­nin ruh­lar­da ha­la ya­nan ve ür­per­ti­si do­la­şan ha­tı­ra­la­rı­nı ta­ze­le­mek ve Türk Mil­le­ti­nin ken­di gü­ve­ni­nin ge­le­ce­ğe ha­zır­la­ma şev­ki­ni art­tır­ma­da bü­yük rol oy­na­mış­tır50.

Hal­kev­le­ri Tem­sil kol­la­rı ta­ra­fın­dan en faz­la “Akın”, “Öz­yurt” ve “Me­te” oyun­la­rı sah­ne­len­miş­tir. Bu­nun­la bir­lik­te ge­nel­de hal­kın ti­yat­ro ge­rek­si­ni­mi­ni kar­şı­la­mak, ti­yat­ro­nun eği­ti­ci ve eğ­len­di­ri­ci özel­lik­le­ri­ni es­te­tik tat­la bü­tün­leş­tir­mek için Sha­kes­pe­are, Mo­li­ere, Sop­hok­les, Mü­sa­hip­za­de Ce­lal, Ah­met Ve­fik Pa­şa’nın Mo­li­ere adap­te­le­ri gi­bi oyun­lar da oy­nan­mış­tır51. 1938 yı­lın­da hal­kev­le­ri ti­yat­ro re­per­tu­arın­da 85 ti­yat­ro ese­ri var­dır52.

1945 yı­lın­da ya­yın­la­nan “CHP Hal­kev­le­ri ve Tem­sil Kol­la­rı İçin Kı­la­vuz” isim­li bro­şür bu ko­lun ça­lış­ma­la­rı için yön­len­di­ri­ci bir kay­nak ol­muş­tur. Bu kı­la­vuz­da Hal­kev­le­ri Tem­sil şu­be­le­ri­nin baş­lı­ca ama­cı “ti­yat­ro ve tem­sil zev­ki­nin çev­re­le­rin­de yay­mak” ola­rak gös­te­ril­miş­tir. Sah­ne­le­ne­cek oyu­nun se­çi­mi oyu­nun denk gel­di­ği gü­nün ru­hu­na ay­kı­rı ol­ma­ma­lı­dır. Kı­la­vuz­da rol­ler da­ğı­tı­lır­ken en ye­te­nek­li olan­la­ra ve­ril­me­si, pro­va­lar­da rol­le­rin ez­ber­len­miş ola­rak ya­pıl­ma­sı, er­kek­le­rin ka­dın ro­lün­de çık­ma­ma­sı, oy­na­na­cak ese­rin de­ko­ru ile kos­tüm­le­ri­nin uy­gun ol­ma­sı gi­bi hu­sus­la­ra dik­kat edil­me­si is­ten­miş­tir53.

2- İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si

a- Sa­lon so­ru­nu

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ilk yıl­lar­da hal­ke­vi­nin sa­lo­nu ol­ma­ma­sın­dan do­la­yı Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nun sa­lo­nu­nu kul­lan­mak zo­run­da kal­mış­tır. Tem­sil Şu­be­si­ne ilk yıl 5’i ba­yan ol­mak üze­re 35 üye ka­yıt edil­miş­tir. Bu şu­be 4’ü öğ­ret­men ba­yan­lar­dan olu­şan bir tem­sil gru­bu teş­kil et­miş, ilk yıl “Akın” oyu­nu­nu iki de­fa sah­ne­le­miş­tir54. Ay­rı­ca “Öz­yurt” oyu­nu­nu da sah­ne­le­mek için ça­lış­ma­lar yap­mış­tır55.

Tem­sil Şu­be­si yer­siz­lik yü­zün­den top­lan­tı­la­rı­nı, hat­ta oyun­la­rı­nı bi­le er­te­le­mek zo­run­da kal­mış­tır. Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nda­ki tem­sil­ler ve pro­va­lar için de ba­zen izin alın­ma­sın­da zor­luk­lar çı­ka­rıl­mış­tır. Bu­na rağ­men İz­mit ba­sı­nı Tem­sil Şu­be­si­nin ça­lış­ma­la­rı­nı ba­şa­rı­lı bul­muş­tur56. Ke­za Hal­kev­le­ri­nin ilk tef­ti­şin­de de İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si­nin ça­lış­ma­la­rı ba­şa­rı­lı ola­rak de­ğer­len­di­ril­miş­tir57.

Tem­sil Şu­be­si­nin gös­te­ri­le­ri­ni ser­gi­le­ye­ce­ği sa­lo­nun ol­ma­ma­sı 1935 yı­lın­da da bü­yük bir so­run­dur. Her tür­lü im­kân­sız­lı­ğa rağ­men şu­be yi­ne de gay­ret­le ça­lış­mış, bu yıl için­de­ki bü­tün ulu­sal bay­ram ve şen­lik gün­le­rin­de gös­te­ri­ler yap­ma ba­şa­rı­sı­nı gös­ter­miş­tir58.  Ka­ğıt fab­ri­ka­sı­nın ku­rul­ma­sı ile bir­lik­te Tem­sil Şu­be­si­nin üye sa­yı­sı art­mış­tır. Ar­tan üye sa­yı­sı­na rağ­men ha­la yer so­ru­nu de­vam et­mek­te­dir. 1937 yı­lın­da da gös­te­ri­le­ri­ni Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nda sür­dü­ren Tem­sil Şu­be­si, bu yıl için­de pek çok kon­ser, ba­lo ve gös­te­ri­yi sah­ne­le­miş­tir59.

Sah­ne so­ru­nu­nun de­vam et­ti­ği 1938 yı­lın­da Tem­sil Şu­be­si­ne çok sa­yı­da ka­dın üye ka­tıl­mış, yıl bo­yun­ca azim­le ça­lı­şa­rak ye­ni oyun­cu­lar ye­tiş­tir­miş­tir60. 1942 yı­lın­da ye­ni Hal­ke­vi bi­na­sı­nın ya­pıl­ma­sı ile bu yer so­ru­nu­nu çö­zen Tem­sil Şu­be­si, bu de­fa­da sa­vaş ne­de­niy­le Hal­kev­le­rin­de ya­şa­nan ge­nel du­rak­la­ma­ya pa­ra­lel ola­rak bir du­rak­la­ma ya­şa­mış­tır. Çok par­ti­li ha­ya­ta ge­çil­me­siy­le bir­lik­te ya­şa­nan Hal­kev­le­ri­nin sta­tü­sü tar­tış­ma­la­rı Tem­sil şu­be­le­ri­ni de et­ki­le­miş, sa­lon­la­rı tem­sil­le­rin dı­şın­da da kul­la­nıl­ma­ya baş­lan­mış­tır. 1950 yı­lın­da ge­nel ya­rar­la iş­le­til­me­si için tem­sil sa­lo­nu­nun üç se­ne sü­rey­le ki­ra­ya ve­ril­me ka­ra­rı alın­mış­tır61.

b- Tem­sil Şu­be­si­nin gös­te­ri­le­ri

Hal­kev­le­rin­de oy­na­nan oyun­lar CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’nce be­lir­le­nen oyun­lar­dır. CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği bu ko­nu­da sık sık hal­kev­le­ri­ne bu du­ru­mu ha­tır­lat­mak­ta­dır. Zi­ra CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği hal­kev­le­ri­ne gön­der­di­ği 28 Ni­san 1934 ta­rih­li ya­zıy­la hal­kev­le­rin­de oy­na­na­cak oyun­la­rın Ge­nel Sek­re­ter­li­ğin ona­yın­dan geç­me­si ge­rek­ti­ği­ni bir kez da­ha ha­tır­lat­mış­tır62. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si de, bu­na uy­gun ola­rak oyun­la­rı­nı sah­ne­ye koy­muş­tur. Tem­sil Şu­be­si açıl­dı­ğı yıl, ilk ola­rak Türk Mil­le­ti­nin ta­rih için­de­ki bü­yük kah­ra­man ro­lü­nü yan­sı­tan “Akın” oyu­nu­nu sah­ne­ye koy­muş­tur. 1934 yı­lın­da yi­ne ay­nı oyun ile gös­te­ri­le­ri­ne baş­la­yan Tem­sil Şu­be­si, yıl için­de iki­şer de­fa ol­mak üze­re “Akın”, “Ca­na­var”, “Kah­ra­man” oyun­la­rı­nı oy­na­mış, Aka Gün­düz’ün “Be­yaz Kah­ra­man” oyu­nu­nu ise bir de­fa sah­ne­len­miş­tir. Bu yıl için­de Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi­ne gi­den Tem­sil Şu­be­si bu­ra­da da “Ca­na­var” oyu­nu­nu oy­na­mış­tır63. 20 Ey­lül 1934 ta­ri­hin­de ise bu de­fa Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi’nde İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si baş­ka­nı Yu­nus Nüz­het Unat’ın yaz­dı­ğı  “He­def” isim­li oyu­nu sah­ne­le­miş­tir64.

1935 yı­lın­da Tem­sil Şu­be­si bir ön­ce­ki yı­la gö­re da­ha faz­la gös­te­ri­ler­de bu­lun­muş­tur. Bu yıl için­de en faz­la Re­şat Nu­ri Gün­te­kin’e ait olan “İs­tik­lal” oyu­nu ser­gi­len­miş­tir. Dört de­fa ser­gi­le­nen İs­tik­lal oyu­nu­nu yi­ne dört de­fa ile “Zor Ni­kah” oyu­nu iz­le­miş, “Beş De­vir” üç, “Sevr’den Lo­zan’a”, “Sö­nen Ümit” ve “Şer’iye Mah­ke­me­si” bi­rer de­fa oy­nan­mış­tır. 1935 yı­lın­da ser­gi­le­nen oyun­la­rı 5.000 ki­şi­nin iz­le­miş ol­du­ğu bil­di­ril­mek­le bir­lik­te bu sa­yı­la­rın ger­çe­ği ifa­de et­me­di­ği ya­pı­lan tef­tiş­ler­den an­la­şıl­nak­ta­dır65. Ay­rı­ca okul­lar­da “tu­tum ve yer­li mal­lar” ko­nu­la­rın­da al­tı gös­te­ri dü­zen­len­miş­tir.

Hal­kev­le­rin­de oy­na­na­cak oyun­lar da­ha ön­ce de ifa­de et­ti­ği­miz gi­bi rast­ge­le se­çi­len oyun­lar de­ğil­dir. CHP, bu oyun­lar üze­rin­de ti­tiz­lik­le dur­muş, hem oy­na­na­cak oyun­la­rı ken­di­si be­lir­le­di­ği gi­bi, hem de hal­kev­le­rin­de oy­na­nan oyun­la­rı sı­kı ta­kip et­miş­tir. Se­çi­len oyun­lar ye­ni bir dö­ne­min baş­lan­gı­cı­nı ifa­de et­ti­ği gi­bi, ay­nı za­man­da geç­mi­şin prob­lem­le­rin­den de kur­tu­lu­şun Cum­hu­ri­yet­le sağ­lan­dı­ğı­nın bir gös­ter­ge­si­dir. Bun­lar­dan Re­şat Nu­ri Gün­te­kin ta­ra­fın­dan ya­zı­lan “İs­tik­lal” oyu­nun­da, ka­pi­tü­las­yon­la­rın et­ki­le­ri ele alı­nıp, dev­le­tin ba­ğım­sız­lı­ğı­nın öne­mi vur­gu­lan­mış­tır. İs­tik­lal oyu­nun­da idam mah­ku­mu ah­lak­sız bir adam olan Ada­lı Hü­se­yin’in du­ru­mu ko­nu edil­miş­tir66.

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si 1935 yı­lın­da İz­mit dı­şın­da da gös­te­ri­ler dü­zen­le­miş­tir. 22 Ka­sım gü­nü Göl­cük’e gi­den Tem­sil Şu­be­si gös­te­ri eki­bi “İs­tik­lal” ve “Zor Ni­kah” oyun­la­rı­nı oy­na­mış­tır67. Bu iki oyu­nu Ka­sım 1935’de Su­di­ye kö­yün­de de sah­ne­ye ko­yan Tem­sil Şu­be­si oyun­cu­la­rı bu şe­kil­de Köy­cü­lük Şu­be­si­ne des­tek ver­miş­ler­dir68.

Tem­sil Şu­be­si 1936 yı­lı içe­ri­sin­de 19 tem­sil ver­miş­tir. Bu tem­sil­ler­den “Tır­tıl­lar”, “San­ca­ğın Şe­re­fi”, “İkiz­ler”, “Zo­ra­ki Ta­bip”, “Kah­ra­man”, “Deb­baz­lık”, “Des­tan Gü­nü”, “Dü­ğün ve o Ci­han”, “Arap­ça De­ğil mi Uy­dur Uy­dur Söy­le” bi­rer de­fa, “He­def”, “Zor Ni­kah”, “Şer’iye Mah­ke­me­si” iki de­fa, “Mi­ni” mü­zik­li şar­kı­lı pi­yes olan me­lod­ra­mı üç de­fa oy­na­mış­tır. Bu tem­sil­le­ri 7500 ki­şi sey­ret­miş­tir. Bun­la­rın dı­şın­da okul­lar­da­ki tem­sil­le­rin dü­zen­len­me­si ile de il­gi­le­nen Tem­sil Şu­be­si, 1936 yı­lın­da 7’si okul­la­rın dü­zen­le­di­ği 9 gös­te­ri da­ha yap­mış ve ya­pı­lan bu gös­te­ri­ler de 4000 ki­şi ta­ra­fın­dan iz­len­miş­tir69.

1936 yı­lı Hal­kev­le­ri açı­lış yıl­dö­nü­mü gös­te­ri­sin­de Yu­nus Nüz­het Unat’ın “He­def” isim­li pi­ye­si tem­sil edil­miş­tir. He­def’in ko­nu­su Ce­vat’ın as­ker­le­riy­le bir­lik­te kö­yü­ne uğ­ra­yıp köy­lü­le­ri­ne har­be na­sıl git­ti­ği­ni, Ali ile har­be na­sıl ka­rış­tık­la­rı­nı ve Mus­ta­fa Ke­mal’i İz­mit köy­lü­le­ri­ne an­la­tıp He­def’in Ak­de­niz ol­du­ğu an­la­tı­lan bir pi­yes­tir70. “He­def” oyu­nu ki­tap ha­lin­de ba­sıl­mış ve bü­tün Hal­kev­le­ri­ne gön­de­ril­miş olan bir eser­dir71. “He­def” oyu­nu, 18 Şu­bat 1936 ta­ri­hin­de “Zor Ni­kah” oyu­nu ile bir­lik­te Göl­cük Hal­ke­vi’nde de İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ta­ra­fın­dan ba­şa­rıy­la tem­sil edil­miş­tir. Mil­li bay­ram ve di­ğer tö­ren­ler için ba­lo ha­zır­la­mak da Tem­sil Şu­be­si­nin gö­re­vi olup, Cum­hu­ri­ye­tin 13. yıl­dö­nü­mün­de İz­mit Hal­ke­vin­de “Mi­ni” ad­lı mü­zik­li pi­yes tem­sil edil­miş­tir. Hal­kın il­gi­sin­den ötü­rü pi­yes üç ge­ce üst üs­te oy­nan­mış­tır72.

Tem­sil Şu­be­si­nin gay­ret­li ça­ba­la­rı ile 1937 yı­lın­da İz­mit’te 15 gün­de bir tem­sil ve­ril­me­ye baş­lan­mış­tır. Tem­sil­ler­de­ki oyun­cu­la­rın ye­te­nek­le­rin­den do­la­yı gös­te­ri­le­re hal­kın il­gi­si bü­yük ol­muş­tur. Bu yıl için­de tem­sil edi­len “Çif­te Sa­ğır­lar”, “Şa­ir Ko­me­di­le­ri” ve “Ge­mi­ci­ler” pi­ye­si 400 ki­şi ta­ra­fın­dan iz­len­miş­tir. Hal­kev­le­ri açı­lış yıl­dö­nü­mün­de oy­na­nan ve İz­mit ba­sı­nın­ca “De­kor­la, pi­yes ara­sın­da bir mü­na­se­bet yok­tu, 3 per­de­lik pi­yes­te bü­tün olay bir de­ko­ra bağ­lan­mak is­ten­miş­tir.” şek­lin­de eleş­ti­ri ya­pıl­ma­sı­na rağ­men73, “Da­nış Çe­le­bi” isim­li üç per­de­lik pi­yes 500 ki­şi ta­ra­fın­dan sey­re­dil­miş­tir74. 1937 yı­lın­da üçer de­fa “Be­yaz Kah­ra­man”, “Mah­cup­lar” ve “Zor Ni­kah” oyun­la­rı oy­nan­mış­tır.  Ay­rı­ca İs­tan­bul’dan ge­len İs­tan­bul Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ile bir­lik­te “Ham­let”, “Ce­za Ka­nu­nu”, “Bir Do­nan­ma Ge­ce­si” ve İb­nür­re­fik Ah­met Nu­ri’nin se­ki­zin­ci vod­vil­le­ri tem­sil edil­miş­tir75.

Hal­ke­vi­nin sah­ne kül­tü­rü­nü ge­liş­tir­mek ve hal­kın ti­yat­ro ih­ti­ya­cı­nı kar­şı­la­ya­bil­mek için İs­tan­bul’da ti­yat­ro eği­ti­mi al­mış olan Sa­di Tek ti­yat­ro eki­bi ile an­laş­ma ya­pıl­mış­tır. Bu an­laş­ma­ya gö­re Sa­di Tek eki­bi kış sü­re­cin­de her Cu­mar­te­si-Pa­zar İz­mit’te tem­sil ver­me­yi ka­bul et­miş­tir. Bu ti­yat­ro eki­bi her gün ye­ni bir gös­te­ri sah­ne­len­miş ve ön­ce­lik­le Hal­ke­vi re­per­tu­arın­da olan “Ço­ban”, “Ati­la”, “Akın”, “Me­te” gi­bi mil­li oyun­lar sah­ne­ye koy­muş­tur. Di­ğer ta­raf­tan İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si üye­le­ri de oyun­la­ra ka­tıl­mak su­re­tiy­le sah­ne bil­gi­le­ri­ni art­tır­mış­lar­dır. Ay­rı­ca Sa­di Tek ti­yat­ro eki­bi ta­ra­fın­dan Tem­sil Şu­be­si genç­le­ri­ne ti­yat­ro eği­ti­mi de ve­ril­miş­tir. Bu ders­ler­de ti­yat­ro Mü­dü­rü Sa­di Tek ta­ra­fın­dan genç­le­re te­orik sah­ne bil­gi­le­ri ve­ril­miş ve ha­zır­la­nan tem­sil­le­rin eleş­ti­ri­le­ri ya­pıl­mış­tır. Bu eği­tim­ler Hal­ke­vi genç­le­ri­nin kı­sa za­man­da iler­le­me­si­ne yar­dım­cı ol­muş­tur76.

1938 yı­lın­da ise “Ce­za Ka­nu­nu”, “His­sei Şa­yia”, “İta­at İla­mı”, “Hül­le­ci”, “Tır­tıl­lar”, “Be­yaz Alev”, “Mah­çup­lar”, “Çif­te Da­mat­lar”, “Zor Ni­kâh”, “Be­yaz Kah­ra­man”, “Aş­kın Ma­na­sı”, “Ba­bür Şa­hın Sec­ca­de­si”, “Pa­ra De­li­si” ve “Ye­dek­çi Ope­ret” iki­şer ve­ya üçer de­fa ol­mak üze­re top­lam 39 tem­sil ver­miş­tir77. İz­mit Hal­ke­vin­de gö­rev­li Yu­nus Nüz­het Unat’ın yaz­dı­ğı “Pa­ra De­li­si” isim­li eser, Ma­yıs ayı için­de Kı­zı­lay haf­ta­sın­da tem­sil edil­miş­tir. Ai­le iliş­ki­le­ri ve top­lum­sal ya­şa­mın ge­rek­tir­di­ği ah­lak ku­ral­la­rı ve ça­tış­ma­la­rı iş­le­yen “Pa­ra De­li­si” bir ko­me­di olup, Tem­sil Şu­be­si genç­le­ri ta­ra­fın­dan ba­şa­rıy­la tem­sil edil­miş­tir78.

Hal­kev­le­ri­nin ye­din­ci açı­lış yıl­dö­nü­mün­de 20.02.1938 ta­ri­hin­de, Ne­ca­ti­bey Oku­lu sa­lo­nun­da “Tır­tıl­lar” isim­li pi­yes tem­sil edil­miş­tir. Tır­tıl­lar pi­ye­si Mü­nir Ham­di’nin yaz­dı­ğı 2 per­de­lik şar­kı­lı bir ko­me­di­dir. Ce­mi­yet için­de çe­şit­li mas­ke­ler al­tın­da ya­şa­ya­rak ha­sis men­fa­at­le­ri uğ­run­da yap­tık­la­rı re­za­let­ler­le çev­re­le­rin­de teh­li­ke­li bi­rer kang­ren ha­li­ne gi­ren kim­se­le­rin an­la­tıl­dı­ğı Tır­tıl­lar pi­ye­sin­de bah­se­di­len­ler ce­mi­yet­te te­miz yü­rek­li in­san­la­rın sır­tın­dan ge­çi­nen bi­rer tır­tıl­lar­dır. Bu pi­yes­te; bi­ri din bi­ri de ye­ni­li­ğin mas­ke­le­ri­ne bü­rü­nen iki teh­li­ke­li tır­tı­lın iç­yü­zü gü­zel iki tab­lo ha­lin­de ve­ril­miş­tir79. Tır­tıl­lar oyu­nu Ni­san ayın­da Ka­ra­mür­sel’de ve Göl­cük­te de oy­nan­mış­tır. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si, Ka­ra­mür­sel ve Göl­cük’te “Tır­tıl­lar” oyu­nu­nun ya­nı sı­ra, “Mah­çup­lar”, “Ka­len­der Efe”, “Be­yaz Kah­ra­man” oyun­la­rı­nı da ser­gi­le­miş­ler­dir80.

1939 yı­lın­da İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si İz­mit’ten zi­ya­de İz­mit dı­şın­da gös­te­ri­ler dü­zen­le­miş­tir. CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’nin 24 Şu­bat 1939 ta­rih­li ya­zı­la­rın­da be­lir­ti­len, “Hal­kev­le­ri­nin ken­di ara­la­rın­da gös­te­ri­ler yap­mak ama­cıy­la” se­ya­hat­le­re baş­la­ma­la­rı­na da­ir is­te­ği­ne bi­na­en81, Es­ki­şe­hir ve An­ka­ra tur­ne­le­ri­ne çık­mış­tır. Bu tur­ne ön­ce­si Ke­mal Ar­mat baş­kan­lı­ğın­da­ki Tem­sil Şu­be­si yo­ğun bir şe­kil­de ça­lış­ma­la­rı­na baş­la­mış, hat­ta bu amaç­la İs­tan­bul Şe­hir Ti­yat­ro­su’nun önem­li sa­nat­çı­la­rın­dan İ. Ga­lip, İz­mit’e ge­tir­ti­le­rek oy­na­na­cak oyun­lar üze­rin­de eleş­ti­ri yap­ma­sı is­ten­miş­tir. İ. Ga­lip, İz­mit’e gel­miş ve yap­tı­ğı eleş­ti­ri­ler tem­sil­ler için çok ya­rar­lı ol­muş­tur82.

Es­ki­şe­hir ve An­ka­ra’ya gi­de­cek olan Tem­sil Şu­be­si oyun­cu­la­rı 22 Mart Çar­şam­ba gü­nü ak­şam 18.00 tre­niy­le ha­re­ket et­miş­tir83. Ke­mal Ar­mat baş­kan­lı­ğın­da­ki 47 ki­şi­lik ka­fi­le Es­ki­şe­hir ve An­ka­ra’da “Ye­dek­çi” ve “Aş­kın Ma­na­sı” oyun­la­rı­nı oy­na­ya­rak İz­mit’e ge­ri dön­müş­ler­dir84.

Tem­sil Şu­be­si 1940 yı­lın­da 76 tem­sil ver­miş, kom­şu il ve il­çe­le­re git­miş­tir. Ay­rı­ca An­ka­ra se­ya­ha­ti­ne bu yıl da de­vam et­miş­tir85. Bu yı­lın so­nun­da Prof. İs­ma­il Hak­kı Bal­ta­cı­oğ­lu ta­ra­fın­dan ya­zı­lan “Ka­fa Ta­mir­ci­si” oyu­nu­nu ser­gi­le­miş­tir86. 1941 yı­lın­da “Yal­nız Bir Ke­li­me” oyu­nu es­na­sın­da sa­lon­da oyun­cu­la­rı ren­ci­de edi­ci dav­ra­nış­lar ol­muş, İz­mit ba­sı­nı bu olay üze­ri­ne oyun­cu­la­ra sa­hip çık­mış­tır87.

1942 yı­lın­da “Ka­nun Ada­mı”, “Zor Ni­kah”, “Sö­nen Ümit”, “İs­tik­lal”, “Ku­mar­baz” oyun­la­rı oy­nan­mış, Cum­hu­ri­yet Bay­ra­mı yıl­dö­nü­mün­de 28 Ka­sım 1942 ak­şa­mı “Er­kek Kuk­la” ve “İn­san Sar­ra­fı” oyun­la­rı sah­ne­len­miş­tir88. Yaz ta­til­le­ri­ni İz­mit’te ge­çi­ren İs­tan­bul ve Ana­do­lu’nun çe­şit­li il­le­rin­den ge­len li­se­li genç­ler “Hal­ke­vi Genç Ele­man­la­rı” adı al­tın­da İz­mit Hal­ke­vi sa­lo­nun­da tem­sil­ler ver­miş­tir. 26 Tem­muz’da Nö­bet­çi ile Yıl­dı­zı ve Ce­mil Ca­hit’in yaz­dı­ğı Ku­mar­baz oyun­la­rı­nı sah­ne­le­miş­ler­dir89. Bu genç oyun­cu­lar ta­ra­fın­dan 15-16 Ağus­tos 1942 ta­ri­hin­de ta­ti­lin bit­me­si ne­de­niy­le se­zo­na ve­da ge­ce­si dü­zen­len­miş­tir. Bu ge­ce­de “Fe­da­kar­lık” ve “Akıl İda­re­si” oyun­la­rı oy­nan­mış, eş­ya pi­yan­go­su çe­ki­mi ya­pıl­mış­tır90.

Tem­sil Şu­be­si bu yıl için­de He­re­ke, Sa­pan­ca, Ka­ra­mür­sel, Geb­ze’ye de git­miş, bu­ra­lar­da Re­şat Nu­ri Gün­te­kin’in “İs­tik­lal” oyu­nu­nu ser­gi­le­miş­ler­dir. “İs­tik­lal” oyu­nu­nu Köy­cü­lük Şu­be­si­nin ge­zi­si­ne ka­tıl­mak su­re­tiy­le Bah­çe­cik na­hi­ye­sin­de de oy­na­mış­lar­dır91.

1943 yı­lı Tem­sil Şu­be­si için bir dur­gun­luk dev­re­si ol­muş­tur. Bu dö­nem­de ya­pı­lan gös­te­ri­ler ge­nel­lik­le bir kon­fe­rans ön­ce­si ya­pı­lan gös­te­ri­ler şek­lin­de­dir. Bun­da da amaç kon­fe­ran­sa il­gi­yi ar­tır­mak­tır. Hal­kev­le­ri­nin ilk tef­ti­şin­de di­le ge­ti­ri­len “kon­fe­rans­la­ra hal­kın il­gi­si­nin az ol­ma­sı” şi­ka­yet­le­ri­ne kar­şı öne­ri­len bu kon­fe­rans­la­rın hal­kın il­gi­si­ni çe­ken gös­te­ri­ler­le be­ra­ber ve­ril­me­si is­te­ği bu dö­nem­de ha­ya­ta ge­çi­ril­miş gö­rün­mek­te­dir92. 1943 yı­lı İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si­nin gös­te­ri­le­rin­den zi­ya­de çev­re il­çe­ler­den ge­len Tem­sil Şu­be­si­nin gös­te­ri­le­ri­nin ol­du­ğu bir yıl­dır. Bu yıl için­de Kan­dı­ra Hal­ke­vi, “İm­ra­lı Mah­kum­la­rı” ve “Bir Ce­sa­ret Re­ko­ru”, Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi Ne­cip Fa­zıl Kı­sa­kü­rek’in “To­hum” oyu­nu­nu ser­gi­le­miş­ler­dir. İz­mit ba­sı­nın­da “To­hum” oyu­nun­dan öv­gü ile söz edil­miş, oyun­da rol alan Ada­pa­za­rı öğ­ret­men­le­ri teb­rik edi­le­rek bu­nun İz­mit­li öğ­ret­men­le­re ör­nek teş­kil et­me­si te­men­ni­sin­de bu­lu­nul­muş­tur93. Bel­ki de ba­sın­da yer alan bu tür ya­zı­la­rın et­ki­siy­le 1943 yı­lı son­la­rı­na doğ­ru CHP Par­ti mü­fet­ti­şi Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si ile ya­kın­dan il­gi­len­miş­tir94.

1944 yı­lı Tem­sil Şu­be­si­nin için­de bu­lun­du­ğu dur­gun­luk­tan çık­tı­ğı ye­ni oyun­lar sah­ne­le­di­ği yıl­dır. Tem­sil Şu­be­si 8 Ocak’ta “Him­me­tin Oğ­lu” oyu­nu ile sah­ne al­mış, 18 Mart’ta “Yağ Kan­di­li” oyu­nu­nu oy­na­mış­tır95. I. İnö­nü Za­fe­ri­nin yıl­dö­nü­mü anı­sı­na 1 Ni­san’da “Bir Ge­mi” oyu­nu­nu sah­ne­le­yen Tem­sil Şu­be­si, ay­nı oyu­nu 6 Ma­yıs’ta da tek­rar­la­mış­tır.

Kon­fe­rans­la­ra hal­kın il­gi­si­ni art­tır­mak ama­cıy­la 1944 yı­lın­da da kon­fe­rans­lar­dan son­ra ba­zı ti­yat­ro oyun­la­rı­nın sah­ne­len­miş­tir. 26 Mart’ta ve­ri­len “Bo­ya Ne­bat­la­rı” ko­nu­lu kon­fe­rans­tan son­ra “Yağ Kan­di­li” ve “Ra­di­ko-Ra­di­ko” oyun­la­rı oy­nan­mış­tır96. 17 Ha­zi­ran’da oy­na­nan Tır­tıl­lar oyu­nun­da Av­ni Duy­sak, Mü­min Al­tuğ, Ca­bir Coş­kun, Be­di­ha ha­nım,  Sa­ni­ye ha­nım, Ne­dim Erk rol­le­rin­de çok ba­şa­rı­lı ol­muş­lar, Ne­dim Erk mi­mik­le­ri, ha­re­ket­le­ri ile Tem­sil Şu­be­si­nin en ba­şa­rı­lı oyun­cu­su ola­rak gös­te­ril­miş­tir97. 5 Ağus­tos’ta “Fe­da­kar­lık”, Ekim ayın­da “Kör”, “Zor Ni­kah” oyun­la­rı­nı oy­na­mış, 6 Ka­sım gü­nü “Zor Ni­kah” ve “Kör” oyun­la­rı­nı ye­ni­den sah­ne­le­miş­tir98.

Ve­dat Ne­dim Tör’ün yaz­dı­ğı “Kör” oyu­nu 1944 yı­lın­da en faz­la oy­na­nan oyun­dur. 27 Ara­lık’ta da oy­na­nan “Kör” oyu­nun­da Be­dia Ku­la, Av­ni Duy­sak, Mü­min Al­tuğ, Ca­bir Coş­kun rol­le­ri­ni ba­şa­rı ile oy­na­mış­lar­dır99. Yo­ğun is­tek alan “Kör” oyu­nu 20 Ocak 1945 ta­ri­hin­de de tek­rar oy­nan­mış­tır. Tem­sil Şu­be­si 1944 yı­lı için­de Ada­pa­za­rı’nı da zi­ya­ret et­miş, Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi ta­ra­fın­dan 1943 yı­lın­da İz­mit’te oy­na­nan ti­yat­ro­ya kar­şı­lık ol­mak üze­re “Ayar Ham­za” oyu­nu­nu oy­na­mış­tır100. Ay­nı oyu­nu ilk de­fa 6 Ha­zi­ran’da He­re­ke Hal­ke­vi’nde sah­ne­le­miş­ler­dir101.

1944 yı­lın­da sos­yal amaç­lı pa­ra­lı gös­te­ri­ler de ya­pan Tem­sil Şu­be­si Mi­li Mü­ca­de­le dö­ne­mi­nin Ka­ra Fat­ma’sı için bir ge­ce dü­zen­le­miş, bu ge­ce­de top­la­nan pa­ra­la­rı kah­ra­man Ka­ra Fat­ma’ya tes­lim et­miş­tir102. Sos­yal Yar­dım Şu­be­si adı­na 5 Ocak’ta Ba­ba oyu­nu­nu sah­ne­le­miş103, bu oyu­nun bi­let­le­ri 50 ve 100 ku­ru­şa sa­tıl­mış­tır104.

1945 yı­lı­na 5 Ocak’ta “Ba­ba”, 6 Ocak’ta “İta­at İla­mı”105 oyun­la­rı ile hız­lı baş­la­yan Tem­sil Şu­be­si, bu ça­lış­ma­la­rı­nı de­vam et­ti­re­me­miş, 1945 yı­lı di­ğer yıl­la­ra gö­re ol­duk­ça sö­nük geç­miş­tir. Tem­sil Şu­be­si­nin bu ses­siz­li­ği ba­sın­da da eleş­ti­ril­miş, bu dur­gun­lu­ğun aşıl­ma­sı için genç­le­re “ak­tör­lü­ğü” öğ­re­te­cek kurs­la­rın açıl­ma­sı is­ten­miş­tir. Bu sa­ye­de genç­ler ya­zın eği­tim ala­cak­lar, eği­tim­le­ri­ni ta­mam­la­yan genç­ler sa­ye­sin­de bü­tün kış bo­yun­ca her haf­ta tem­sil sah­ne­le­ne­bi­le­cek­tir106. Bu amaç­la 1937 yı­lın­da da İz­mit’e ge­len Er­tuğ­rul Sa­di Tek ti­yat­ro eki­bi 1945 yı­lın­da tek­rar İz­mit’e gel­miş­tir. 15 Ekim’de “O Ka­dın”, 16 Ekim’de “Bir Mu­ha­sip Ara­nı­yor” isim­li ko­me­di­yi oy­na­mış­tır107.

İz­mit’e ge­len ti­yat­ro­nun da et­ki­siy­le 1946 yı­lın­da gös­te­ri­ler­de bir ar­tış ol­muş­tur. Bu yıl Tem­sil Şu­be­si ya­ban­cı eser­le­ri de sah­ne­le­me­ye baş­la­mış­tır. Ocak ayı için­de iki gün üst üs­te “Cim­ri” oyu­nu sah­ne­len­miş­tir. Oyun­da Cim­ri­nin kı­zı ro­lü­nü öğ­ret­men Mü­nev­ver Ata­lay, Cim­ri­nin kı­zı­na aşık ro­lü­nü ise Er­kek Sa­nat Ens­ti­tü­sü öğ­ret­me­ni Meh­met Al­bey oy­na­mış­tır108. İz­mit Hal­ke­vi Baş­ka­nı İh­san Ak­kö­se­oğ­lu’nun bü­yük emek­le­ri so­nu­cu 400 li­ra mas­raf­la oy­na­nan “Cim­ri” oyu­nu­na ka­dın oyun­cu bul­mak­ta zor­la­nıl­ma­mış­tır. Bu oyun yo­ğun il­gi ne­de­niy­le 13 Ocak’ta üçün­cü de­fa sah­ne­len­miş­tir109.

Tem­sil Şu­be­si yi­ne ya­ban­cı bir eser olan İtal­yan kla­sik­le­rin­den Gol­do­ni’nin “Ya­lan­cı” ad­lı ese­ri 16 ve 17 Mart ak­şam­la­rı ol­mak üze­re iki ge­ce üst üst­te oy­na­mış­tır. Üc­ret­li ola­rak ya­pı­lan oyun­da da­ve­ti­ye­ler 25 ku­ru­şa sa­tıl­mış­tır. Ya­lan do­lan­la aşk ma­ce­ra­la­rı ya­şa­yan bir İtal­yan gen­ci­nin ha­ya­tı­nı an­la­tan Ya­lan­cı oyu­nun­da ya­lan­cı ro­lün­de Ca­bir Coş­kun, uşak ro­lün­de Emin Ali ba­şa­rı­lı bir per­for­mans gös­ter­miş­ler­dir. An­cak dok­to­run yar­dım­cı­sı ro­lü­nü oy­na­yan Mü­min Ak­tuğ’un se­si­ni duy­mak­ta se­yir­ci zor­la­nır­ken, suf­lörün se­si ar­ka sı­ra­lar­dan bi­le işi­til­miş­tir. “Ya­lan­cı” oyu­nu ba­sın ta­ra­fın­dan “Cim­ri” oyu­nun­dan son­ra yı­lın ikin­ci bü­yük ese­ri ola­rak de­ğer­len­di­ril­miş­tir110.

1947 yı­lı­na “İz­mit Hal­ke­vi­nin en­der kay­de­de­ce­ği bir sa­nat ha­di­se­si” 111 di­ye ifa­de edi­len Ha­mit Ozan­soy’un yaz­dı­ğı “Bay­kuş” oyu­nu ile baş­lan­mış­tır. 11 Ocak 1947 ta­ri­hin­de sah­ne­le­nen “Bay­kuş” oyu­nu­nu, 8 Şu­bat’ta “Cim­ri” oyu­nu ta­kip et­miş­tir. 1 Ni­san’da “Mah­çup­lar” oyu­nu oy­nan­mış, an­cak bu gös­te­ri “ha­zır­lık­sız” ya­pıl­mak­la suç­lan­mış, oyun “ya­van ve ber­bat” bu­lun­muş­tur112. “Cim­ri” oyu­nu 19 Ni­san’da Hen­dek’te113, 23 Ni­san’da da Ada­pa­za­rı’nda İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­sin­ce sah­ne­len­miş­tir114. Bu ge­zi­ler sa­ye­sin­de tem­sil kol­la­rı bir­çok ele­man ka­zan­mış, ay­rı­ca genç ele­man­la­rın sah­ne bil­gi­si de art­mış­tır.

Çok par­ti­li ha­ya­ta geç­mek­le bir­lik­te CHP’ye bağ­lı ola­rak ça­lı­şan Hal­kev­le­ri ça­lış­ma­la­rın­da ge­nel ola­rak bir azal­ma gö­rül­müş­tür. Bu azal­ma­ya bağ­lı ola­rak Tem­sil şu­be­le­ri de gös­te­ri­le­rin­de azal­ma­ya git­miş, pa­ra­sız gös­te­ri­le­rin ya­nı sı­ra pa­ra­lı gös­te­ri­ler de ya­pı­lır ol­muş­tur. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­sin­de 1948 yı­lın­da bir et­kin­lik ol­maz­ken 1949 yı­lın­da “Cim­ri” oyu­nu oy­nan­mak­la ye­ti­nil­miş­tir. 12 ve 13 Ka­sım 1949 ta­rih­le­rin­de oy­na­nan “Cim­ri” oyu­nun­da baş­ro­lü Tem­sil Şu­be­si baş­ka­nı Av­ni Dur­sak oy­na­mış­tır. Ara­ba­cı ve aş­çı­ba­şı rol­le­rin­de oy­na­yan Ca­bir Coş­kan, her iki gö­re­vi de ba­şa­rıy­la ye­ri­ne ge­tir­miş­tir. Asil­za­de ro­lün­de Ta­cet­tin Özer, Cim­ri­nin oğ­lu ro­lün­de Eni­se Ak­do­ğan oy­na­mış­tır. Oyun­da dik­ka­ti çe­ken bir ha­ta son per­de­de ifa­de alan ko­mi­se­re sa­nat­kâr­la­rın ba­zen hâ­kim bey ba­zen de ko­mi­ser di­ye hi­tap et­me­si­dir. 12 Ka­sım’da dik­ka­ti çe­ken bu ha­ta 13 Ka­sım’da­ki oyun­da tek­rar­lan­ma­mış­tır. Türk Yo­lu Ga­ze­te­si bu tem­sil­le­rin sü­rek­li ol­ma­sı­nı is­ter­ken, yer­li eser­ler du­rur­ken bir ya­ban­cı ese­rin oy­nan­ma­sı­nı da eleş­tir­miş­tir115.

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si 1950 yı­lın­da iki fark­lı oyu­nu sah­ne­le­miş­tir. 21 Ocak 1950 ta­ri­hin­de “Cim­ri” oyu­nu­nu oy­na­yan Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si, 15 ve 16 Ni­san’da “Ce­hen­nem” oyu­nu­nu sah­ne­ye koy­muş­tur. 16 Ni­san 1950 ta­ri­hin­de oy­na­nan “Ce­hen­nem” oyu­nu Tem­sil Şu­be­si­nin oy­na­dı­ğı son oyun­dur. Bun­dan son­ra Hal­ke­vi ka­pan­ma sü­re­ci­ne gir­di­ğin­den bir da­ha ti­yat­ro oyu­nu sah­ne­len­me­miş­tir.

c-Tem­sil Şu­be­si üye­le­ri­nin gös­te­ri dı­şın­da­ki ça­lış­ma­la­rı

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si üye­le­ri gös­te­ri­ler­den baş­ka ye­ni eser­ler yaz­ma ko­nu­sun­da da ba­şa­rı­lı ça­lış­ma­lar yap­mış­tır. Özel­lik­le Yu­nus Nüz­het Unat bu sa­ha­da adın­dan sık­lık­la söz et­ti­ren bir isim­dir. Yu­nus Nüz­het’in, “He­def”, “Pa­ra De­li­si” ve “Hay­di Su­na” isim­li oyun­la­rı CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ğin­ce de ka­bul edi­le­rek Hal­kev­le­ri ti­yat­ro re­per­tu­arı­na alın­mış­tır. Yi­ne Yu­nus Nüz­het Unat ta­ra­fın­dan 1933 yı­lın­da ya­zı­lan “Boz­gun” ad­lı ti­yat­ro ese­ri ile Ha­san Bas­ri Bey’in yaz­dı­ğı “Za­fer Yol­la­rın­da” isim­li eser­ler, CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’ne in­ce­len­mek üze­re gön­de­ril­miş116, Ge­nel Sek­re­ter­lik­çe ka­bul edi­len bu eser­ler re­per­tu­ara da­hil edil­miş­tir. 1935 yı­lın­da Ha­san Şen, Yu­nus Nüz­het Unat ve Ha­lit Ka­ya ta­ra­fın­dan ya­zı­lan “Ze­hir­li Gaz­lar” ile Yu­nus Nüz­het Unat’ın “Kırk Ge­lin Pı­na­rı” isim­li eser­ler onay için CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’ne gön­de­ril­miş­tir117. 1936 yı­lın­da Ha­lit Neş­ter “Harç” isim­li ese­ri­ni yaz­mış, bu eser­de in­ce­len­mek üze­re CHP Ge­nel Sek­re­ter­li­ği’ne su­nul­muş­tur118.

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si üye­le­rin­ce ya­zı­lan oyun­lar İz­mit’te oy­nan­mak­la bir­lik­te “Hay­di Su­na” oyu­nu baş­ta ol­mak üze­re Yu­nus Nüz­het Unat’ın oyun­la­rı bir­çok il ve il­çe­ler­de­ki Hal­kev­le­rin­ce sah­ne­len­miş­tir. Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi ta­ra­fın­dan da sah­ne­le­nen “Hay­di Su­na” oyu­nun­da Hal­kev­le­ri, üni­ver­si­te ka­dar önem­li sa­yıl­mış­tır. Bu­ra­da Türk ah­la­kı, Türk tav­rı, Türk de­ğer yar­gı­la­rı ulu­sal­lık an­la­yı­şı için­de ve­ril­miş­tir. Yu­nus Nüz­het Unat, “Ke­ma­lizm yo­lun­da­ki Tür­ki­ye’yi 21. yüz­yıl­da gör­dü­ğü” “Hay­di Su­na” oyu­nun­da; bir Türk bi­lim ada­mı, sa­vaş­ta kul­la­nı­lan gaz­la­rı nöt­ra­li­ze eden bir gaz bul­muş­tur. Bu­nun üze­ri­ne tüm dün­ya Türk pro­fe­sö­rün pe­şi­ne düş­müş­tür. Pro­fe­sör bü­tün öne­ri­le­ri red­de­der. Sa­de­ce Tür­ki­ye için ça­lı­şa­ca­ğı­nı söy­ler. Ara­ya gi­ren sa­na­yi ca­sus­la­rı pro­fe­sö­rün asis­ta­nı­nı ka­zan­ma­ya ça­lı­şır­lar asis­tan bi­ran güç­süz­le­şir. Fa­kat he­men ulu­sal duy­gu­la­rı ağır ba­sı­yor ve ca­sus­la­ra is­te­ni­len bil­gi­le­ri ver­mi­yor. “Hay­di Su­na”da bu olay­lar di­zi­si için­de An­ka­ra’nın ve Tür­ki­ye’nin 21. yüz­yıl­da­ki tab­lo­su da il­gi çek­mek­te­dir119.

So­nuç

İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si, Tem­sil şu­be­le­ri­nin gö­rev­le­ri ara­sın­da sa­yı­lan yö­re­nin ti­yat­ro ge­rek­si­ni­mi­ni kar­şı­la­mak, ti­yat­ro oyun­cu­su ola­bi­le­cek­le­rin or­ta­ya çı­ka­rıl­ma­sı­nı sağ­la­mak, ti­yat­ro sev­gi­si­ni ve ti­yat­ro zev­ki­ni kök­leş­tir­me­ye ça­lış­mak ve ye­te­nek­li genç­le­ri bir ara­ya top­la­ya­rak gös­te­ri­ler ha­zır­la­mak gi­bi gö­rev­le­ri ye­ri­ne ge­tir­miş­tir.

Tem­sil Şu­be­si ku­rul­du­ğu ilk yıl, ka­dın üye bul­mak­ta zor­luk çek­miş­tir. An­cak, da­ha son­ra Mil­li Eği­tim Ba­kan­lı­ğı’nın ka­dın öğ­ret­men­le­rin hal­ke­vi­ne üye ol­ma­sı ge­nel­ge­si üze­ri­ne bu zor­luk aşıl­mış­tır. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si 1942 yı­lı­na ka­dar sa­lo­nu ol­ma­ma­sın­dan do­la­yı gös­te­ri­le­ri­ni Ne­ca­ti­bey Oku­lu’nda yap­mak zo­run­da kal­mış­tır. Ye­ni bi­na­sı ya­pı­la­na ka­dar baş­ta sa­lon ol­mak üze­re pek çok ko­nu­da sı­kın­tı çe­ken Tem­sil Şu­be­si bu zor­luk­la­rın üs­te­sin­den gel­me­yi bil­miş­tir. Hal­ke­vi bi­na­sı­nın ya­pıl­ma­sı ile çok gü­zel bir bi­na­ya ka­vuş­muş, an­cak gös­te­ri­ler­de 1942 yı­lı ön­ce­si­ne oran­la bir dü­şüş ya­şan­mış­tır. Bun­da sa­vaş yıl­la­rı­nın ge­tir­di­ği so­run­la­rın ya­nı sı­ra 1946 son­ra­sı çok par­ti­li ha­ya­tın ge­tir­di­ği so­nuç­lar­da et­ki­li ol­muş­tur. Sa­vaş yıl­la­rı eko­no­mik açı­dan CHP’ye bağ­lı olan bu ku­rum­la­rın et­kin­li­ği­nin eko­no­mik ye­ter­siz­lik­ler ne­de­niy­le azal­ma­sı­na se­bep ol­muş, Hal­kev­le­ri Yö­net­me­li­ği de­ğiş­ti­ri­le­rek hal­kev­le­ri­nin ba­zı et­kin­lik­le­ri­ni pa­ra ile ya­pa­bi­le­ce­ği­ne, sa­lon­la­rı­nı ki­ra­ya ve­re­bi­le­cek­le­ri­ne da­ir dü­zen­le­me­ye gi­dil­miş­tir. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si de 1942 yı­lı son­ra­sı ba­zı et­kin­lik­le­ri­ni pa­ray­la yap­mış, sa­lo­nu ki­ra­ya ve­ril­mek su­re­tiy­le hal­ke­vi­ne ge­lir el­de edil­miş­tir.

Hal­kev­le­ri Tem­sil Şu­be­le­ri Türk Mil­le­ti­nin ta­rih için­de­ki bü­yük kah­ra­man ro­lü­nü yan­sı­tan oyun­la­rı oy­nar­ken İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si de bu oyun­lar­dan bi­ri olan “Akın”ı oy­na­mak­la gös­te­ri­le­ri­ne baş­la­mış­tır. Açıl­dı­ğı 1932 yı­lın­dan ka­pa­tıl­dı­ğı 1951 yı­lı­na ka­dar pek çok oyu­nu sah­ne­le­yen İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si, “Akın” ile baş­la­dı­ğı ti­yat­ro gös­te­ri­mi­ni 16 Ni­san 1951 ta­ri­hin­de oy­na­dı­ğı “Ce­hen­nem” oyu­nu ile nok­ta­la­mış­tır. Bu dö­nem için­de en faz­la “Zor Ni­kah” oyu­nu oy­nan­mış, bu­nu “İs­tik­lal”, “Be­yaz Kah­ra­man” ve “He­def” oyun­la­rı ta­kip et­miş­tir. “Tır­tıl­lar”, “San­ca­ğın Şe­re­fi”, “İkiz­ler”, “Zo­ra­ki Ta­bip”, “Kah­ra­man”, “Deb­baz­lık”, “Des­tan Gü­nü”, “Dü­ğün ve o Ci­han”, “Arap­ça De­ğil mi Uy­dur Uy­dur Söy­le”, “Şer’iye Mah­ke­me­si”, “Çif­te Sa­ğır­lar”, “Şa­ir Ko­me­di­le­ri”, “Ge­mi­ci­ler”, “Da­nış Çe­le­bi”, “Ce­za Ka­nu­nu”, “Bir Do­nan­ma Ge­ce­si”, “Ka­fa Ta­mir­ci­si”, “Yal­nız Bir Ke­li­me”, “Er­kek Kuk­la”, “İn­san Sar­ra­fı”, “Fe­da­kar­lık”, “Akıl İda­re­si” Tem­sil Şu­be­si­nin oy­na­dı­ğı oyun­lar­dan ba­zı­la­rı­dır. Ay­rı­ca “Ham­let” ve “Cim­ri” oyun­la­rı­nı da sah­ne­le­me ba­şa­rı­sı­nı gös­ter­miş­tir.

Tem­sil Şu­be­si­nin bu ça­lış­ma­la­rı za­man için­de fark­lı­lık gös­ter­mek­le bir­lik­te İz­mit’te ti­yat­ro sev­gi­si­nin oluş­ma­sı­na kat­kı­da bu­lun­muş, İz­mit’e ge­ti­ri­len Sa­di Tek ti­yat­ro eki­bi yar­dı­mıy­la ye­ni oyun­la­rın se­yir­ciy­le bu­luş­ma­sı sağ­lan­mış­tır. Ay­rı­ca İz­mit­li genç­le­rin ti­yat­ro eği­ti­mi al­ma­la­rın­da da Sa­di Tek ti­yat­ro­su gö­rev al­mış, bu sa­ye­de ti­yat­ro­ya olan il­gi art­mış, ti­yat­ro­ya genç oyun­cu­lar ka­zan­dı­rıl­mış­tır.

Tem­sil Şu­be­si İz­mit dı­şın­da da tem­sil­ler­de bu­lun­muş, İz­mit’in il­çe­le­ri ve köy­le­ri­ne de git­miş­tir. Bu se­ya­hat­ler­de Köy­cü­lük Şu­be­si­ne des­tek olun­muş, köy­lü­nün ti­yat­ro ile ta­nış­ma­sı sağ­lan­mış­tır. Tem­sil Şu­be­si üye­le­ri­nin yaz­dı­ğı ti­yat­ro eser­le­ri Tem­sil Şu­be­le­rin­ce gös­te­ri­le­cek ti­yat­ro re­per­tu­arı­na da­hil edil­mek su­re­tiy­le bu alan­da önem­li bir ba­şa­rı ka­za­nıl­mış­tır. İz­mit Hal­ke­vi Tem­sil Şu­be­si, Tem­sil şu­be­le­rin­den bek­le­nen gö­re­vi ye­ri­ne ge­tir­miş, ge­rek sah­ne­le­di­ği ti­yat­ro oyun­la­rı ge­rek­se de di­ğer şu­be­ler­le yap­tı­ğı iş­bir­li­ği ile İz­mit’te ti­yat­ro sev­gi­si­nin oluş­ma­sın­da önem­li bir rol oy­na­mış­tır.



KAY­NAK­ÇA

Ar­şiv Bel­ge­le­ri

Baş­ba­kan­lık Cum­hu­ri­yet Ar­şi­vi

030.10/117.817.4.
030.10/117.817.2.
030.10/4.19.5
030.18.1.2/30.55.15.
490.01/100.863.2.
490.01/905.535.1.
490.01/958.709.1
490.01/988.827.1.
490.01/1005.878.1.
490.01/1024.941.2.
490.01/1218.47.1.
490.01/1749.1102.1.

Ki­tap ve Ma­ka­le­ler

1937 Yıl­dö­nü­mü­nü Bro­şü­rü, Ge­çen Yıl­lar­da Hal­kev­le­ri Na­sıl Ça­lış­tı, An­ka­ra 1937.
Arı­kan, Ze­ki, “Hal­kev­le­ri­nin Ku­ru­lu­şu ve Ta­rih­sel İş­le­vi”, Ata­türk Yo­lu Der­gi­si, Yıl 12, C.6, Sa­yı 23, Ma­yıs 1999, s.262-267.
Ata­türk’ün Söy­lev ve De­meç­le­ri, C.I, İs­tan­bul, Ma­arif Mat­ba­ası, 1945.
CHF Hal­kev­le­ri Ta­li­mat­na­me­si, An­ka­ra, Ha­ki­mi­ye­ti Mil­li­ye, 1932.
CHF Ka­ti­bi­umu­mi­li­ği­nin Fır­ka Teş­ki­la­tı­na Umu­mi Teb­li­ga­tın­dan Hal­kev­le­ri­ni Ala­ka­dar Eden Kı­sım Ağus­tos 1931’den 1 Ka­nun 1932 Ni­ha­ye­ti­ne Ka­dar, C.I, Ha­ki­mi­yet-i Mil­li­ye Mat­ba­ası, 1933.
CHF Ka­ti­bi­umu­mi­li­ği­nin Fır­ka Teş­ki­la­tı­na Umu­mi Teb­li­ga­tın­dan Hal­kev­le­ri­ni Ala­ka­dar Eden Kı­sım 1 İkin­ci­ka­nun 1934’ten Ha­zi­ran 1934 So­nu­na Ka­dar, C.IV, 1934.
CHP 1939’da Hal­kev­le­ri, An­ka­ra 1939.
CHP Hal­kev­le­ri ve Hal­ko­da­la­rı, 1932-1942, An­ka­ra, 1942.
CHP Hal­kev­le­ri Tem­sil Kol­la­rı İçin Kı­la­vuz, An­ka­ra 1945.
Çağ­lar, Beh­çet Ke­mal, Hal­kev­le­ri 1932-1935, 103 Hal­ke­vi Ge­çen Yıl­lar­da Na­sıl Ça­lış­tı, An­ka­ra, Ulus Ba­sı­me­vi, 1936.
Çe­çen, Anıl, Ata­türk’ün Kül­tür Ku­ru­mu Hal­kev­le­ri, An­ka­ra, Gün­do­ğan Yay., 1990.
Eras­lan, Cez­mi, Ya­kın Dö­nem Türk Dü­şün­ce­sin­de Halk­çı­lık ve Ata­türk, İs­tan­bul, Kum Sa­ati Yay., 2003.
Er­dem, Tar­han, “Ku­ru­lu­şu­nun 25in­ci Yı­lı Hal­kev­le­ri, Dün­ya­ya Ör­nek Bir Kül­tür Ku­ru­lu­şu­nun Ha­ya­tı”, Va­zi­fe, Yıl 2, Sa­yı 15, Mart 1957, s.242-252.
Er­dem, Tar­han-Erez, Sel­çuk, Ku­ru­luş­la­rı­nın Yıl­dö­nü­mü Hal­kev­le­ri (1932-1951-1963), İs­tan­bul, Şev­ket Ün­sal Mat­ba­ası, 1963.
Hal­kev­le­ri ve Ödev­le­ri­miz, Or­du İl­bay­lı­ğı, 1938.
Ka­ra­dağ, Nur­han, “Hal­kev­le­ri Oyun Da­ğar­cı­ğı (1932-1951), Er­dem, C.5/13, Sa­yı 13, Ocak 1989, An­ka­ra 1990, s.80-120.
Ka­ra­er, İb­ra­him, Türk Ocak­la­rı (1912-1931), An­ka­ra, Türk Yur­du Yay., 1992.
Ol­gun, Ke­nan, Yö­re­sel Kal­kın­ma­da Ada­pa­za­rı Hal­ke­vi, İs­tan­bul, 2008.
Öz, Esat, Tür­ki­ye’de Tek Par­ti Yö­ne­ti­mi ve Si­ya­sal Ka­tı­lım (1923-1945), An­ka­ra, Gün­do­ğan Yay., 1992.
Söy­lev­ler 1932-1941, An­ka­ra, Re­cep Ulu­soğ­lu Ba­sı­me­vi, 1942.
Ül­kü, C.I, Sa­yı 2, Mart 1933.
Ül­kü, C.III, Sa­yı 13, Mart 1934.
Üs­tel, Fü­sun, İm­pa­ra­tor­luk­tan Ulus-Dev­le­te Türk Mil­li­yet­çi­li­ği: Türk Ocak­la­rı (1912-1931), İs­tan­bul, İle­ti­şim Yay., 1997.

Ga­ze­te­ler

Cum­hu­ri­yet, 1931.
Mar­ma­ra, 1944.
Türk Yo­lu, 1934-1952.